Γνωρίζοντας την ενασχόληση σας με ζητήματα που αφορούν την διαφθορά, θα ήθελα να μας εξηγήσετε την έννοια αυτή, να μας πείτε από πότε υπάρχει και που αυτή συναντάται.

Η έννοια της διαφθοράς αναφέρεται στο φαινόμενο που κάποιος καταχρώμενος την θέση και την εξουσία που έχει, παραβιάζει τον νόμο για ίδιον όφελος. Η έννοια της διαφθοράς, υπάρχει από αρχαιοτάτων χρόνων και οι αρχαίοι έχουν γράψει αρκετά για την διαφθορά. Είναι επομένως ένα,πανάρχαιο παγκόσμιο φαινόμενο και αναφέρεται στην περίπτωση που κάποιος καταχράται τις θέσεις, τις εξουσίες που έχει ή για παράδειγμα μπορεί ο ίδιος να κάνει κάτι, να δωροδοκήσει κάποιον με αποτέλεσμα να επηρεάζει τον δικό του κώδικα, κανονισμό ή νόμο.

Ποιες είναι οι πιο συνήθεις πράξεις διαφθοράς και ποιοι είναι οι γενεσιουργοί παράγοντες που ωθούν ένα άτομο που κατέχει δημόσιο αξίωμα σε τέτοιες πράξεις;

Η έννοια διαφθορά καλύπτει ένα ευρύ φάσμα πράξεων. Κατ’ αρχάς, μια ευρέως διαδεδομένη πρακτική είναι η δωροδοκία. Ταυτόχρονα, έχουμε το ρουσφέτι, η πρακτική δηλαδή κατά την οποία κάποιος ανταλλάσσει την ψήφο του με τον βουλευτή ο οποίος τον βοηθά να πάρει κάποια θέση, κάποια προαγωγή ή μια ευνοϊκή μετάθεση. Επίσης τις πελατειακές σχέσεις που αφορούν τις σχέσεις των κομμάτων με τους ψηφοφόρους τους. Μπορεί κάποιος να οδηγηθεί σ’ αυτές τις πράξεις πιστεύοντας ότι έτσι βοηθά κάποιον, εφόσον ουσιαστικά ευνοούν τους ημετέρους. Έχουμε επίσης, μεγάλης κλίμακας διαφθορά όταν έχουμε οργανωμένα σύνολα που ενεργούν μέσω ενορχηστρωμένων πράξεων διαφθοράς δηλαδή έχουν διαπλεκόμενα συμφέροντα. Για παράδειγμα αυτό συμβαίνει στις προσφορές. Επίσης, έχουμε διαφθορά, όταν εμπλέκεται στην αστυνομία ο υπόκοσμος (αυτό ωστόσο είναι περιορισμένο στην Κύπρο αν και υπήρχε πιο παλιά) ή όταν έχουμε ακόμη και στους βουλευτές το οργανωμένο έγκλημα. Στην δική μας κοινωνία είναι ενδημική η διαφθορά, είναι μέσα στην ιστορία της Κύπρου, είναι μέσα στην κουλτούρα της Κύπρου

Τα τελευταία χρόνια έχουν επισυμβεί ραγδαίες αλλαγές τόσο σε οικονομικό όσο και σε κοινωνικό επίπεδο και ο κόσμος παρουσιάζεται ολοένα και πιο υποψιασμένος. Έχουμε παρατηρήσει και το πρωτοφανές γεγονός για τα κυπριακά δεδομένα, της δίωξης και καταδίκης υψηλά ιστάμενων προσώπων. Αναμφισβήτητα, αυτό είναι μια πολύ θετική εξέλιξη. Πιστεύετε πως με βάση τα δεδομένα που ισχύουν σήμερα, ένας πολιτικός μπορεί να οδηγηθεί πιο δύσκολα σε πράξεις διαφθοράς;

Δεν ξέρω αν μπορούμε να το γενικοποιήσουμε γιατί πάντα υπάρχουν λειτουργικές διαφορές. Νομίζω ότι το κλίμα έχει αλλάξει, πιστεύω πως οι πολιτικοί έχουν ευαισθητοποιηθεί και κάπου στο μυαλό τους θα τους προβληματίζει η σκέψη ότι μπορεί να εκτεθούν. Αυτό είναι κάτι το αποτρεπτικό. Η κουλτούρα των κομμάτων είναι τέτοια που διαιωνίζει ακόμα κάποιες αντιλήψεις και πρακτικές περιλαμβανομένου και του ρουσφετιού. Σίγουρα όμως το κλίμα έχει αλλάξει, εγώ είμαι αισιόδοξος. Τα σημεία των καιρών δείχνουν ότι τα πράγματα αλλάζουν προς το καλύτερο. Επίσης, έχουμε οργανισμούς όπως η Διεθνής Διαφάνεια που κάνει έρευνες, τις δημοσιοποιεί και έχουμε επίσης, επισκέψεις από οντότητες ευρωπαϊκές που ελέγχουν τις νομοθεσίες μας, τις πρακτικές τόσο των πολιτικών προσώπων όσο και άλλων αξιωματούχων. Οπόταν, είτε μας αρέσει είτε όχι, το κλίμα αλλάζει προς το καλύτερο και με την πάροδο των χρόνων θα περιοριστεί ως προς την σοβαρότητά και την έκτασή του.

Ποιες δράσεις υπάρχουν στην Κύπρο αυτή την στιγμή και ποιο είναι το νομικό πλαίσιο που ισχύει για αντιμετώπιση του φαινομένου της διαφθοράς;

Στην Κύπρο βασικά μπορούμε να μιλήσουμε για τα εξής: καταρχάς στο νομικό μας πλαίσιο υπάρχουν διατάξεις που απαγορεύουν τον δεκασμό δημόσιου προσώπου και άλλες που αφορούν τα μέλη της αστυνομίας. Ταυτόχρονα, έχουν περάσει νομοθεσίες και τώρα πάλι επανέρχεται στην Βουλή το πόθεν έσχες. Η καλύτερη περίπτωση ωστόσο, είναι η δημοσιοποίηση από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης διάφορων περιπτώσεων καθώς επίσης και η διάχυση της έννοιας της κοινωνικής ευθύνης. Η έννοια αυτή έχει ξεκινήσει από τον ιδιωτικό τομέα και σιγά σιγά αγκαλιάζει και τον δημόσιο τομέα. Είτε μας αρέσει είτε όχι, η οικονομική κρίση έχει φέρει την τρόικα, μας έβαλε κάτω από το μικροσκόπιο ευρωπαϊκών θεσμών και αυτά μεταξύ άλλων συμβάλλουν ώστε σιγά σιγά να βελτιώσουμε το νομικό μας πλαίσιο και τις πρακτικές διαφόρων θεσμών, μηχανισμών και διαδικασιών.

Σε παλαιότερη σας συνέντευξη, υποστηρίξατε πως θα πρέπει να υπάρξει ένας διαχωρισμός των εξουσιών που έχει ο γενικός εισαγγελέας μιας και ο ίδιος είναι ταυτόχρονα ο Νομικός Σύμβουλος του κράτους και ο Προϊστάμενος της Υπηρεσίας Δημοσίων Κατηγόρων. Που στηρίζετε αυτή σας την άποψη και σε ενδεχόμενο διαχωρισμό αυτών των εξουσιών, ποιος θα επωμιστεί την περαιτέρω αντιμετώπιση του φαινομένου;

Να εξηγήσουμε ότι συνταγματικά ο Γενικός Εισαγγελέας φορεί δύο καπέλα: του νομικού συμβούλου του κράτους και του υπευθύνου για την Εισαγγελία. Άρα, εξ ορισμού υπάρχει σύγκρουση των δύο ρόλων γιατί πολλές φορές μπορεί να υπάρχει περίπτωση δημόσιου υπάλληλου τον οποίο ο ίδιος προσάγει στην δικαιοσύνη και ταυτόχρονα είναι και σύμβουλος του κράτους. Το ένα είναι αυτό. Το άλλο είναι ότι σήμερα μισό αιώνα μετά την ανεξαρτησία, ο όγκος του εγκλήματος, το φάσμα των ποινικών πράξεων που έχουμε είναι πολύ πιο μεγάλο και οι απαιτήσεις είναι επίσης πιο μεγάλες και έτσι χρειάζεται περισσότερη επικέντρωση, ξεχωριστές υπηρεσίες, ώστε να κάνουν καλύτερη δουλειά. Όπως είναι σήμερα, πάσχουν από συμφόρηση και συνεχώς υπολειτουργεί η υπηρεσία λόγω φόρτου εργασίας που συνεχώς αυξάνεται. Το σωστό είναι, όπως και σε άλλες χώρες του κοινοδικαίου, οι δύο θεσμοί να είναι ξεχωριστοί. Όσον αφορά, το ποιός θα επωμιστεί την αντιμετώπιση του φαινομένου, θα πρέπει να γίνει δεκτή η εισήγηση της ανεξάρτητης αρχής κατά της διαφθοράς (independent commission against corruption). Ο θεσμός αυτός υπάρχει με περίπου την ίδια μορφή σε πολλές χώρες και του κοινοδικαίου και ο ρόλος της είναι όχι τόσο του νομικού συμβούλου (attorney general) αλλά του director of public prosecutions (DPD). Η αρχή αυτή είναι ανεξάρτητη και πρέπει να υπάγεται στον Γενικό Εισαγγελέα. Για να μπορεί να λειτουργήσει αποτελεσματικά, θα πρέπει να είναι εντελώς ανεξάρτητη και να μην ελέγχουν τον προϋπολογισμό αυτοί τους οποίους μάλλον μπορεί να ερευνά.

Σύμφωνα με την πρόσφατη έρευνα της οργάνωσης Διεθνής Διαφάνεια – Κύπρος, το 83% των Κυπρίων πολιτών πιστεύει ότι η διαφθορά αποτελεί μείζον πρόβλημα. Συγκεκριμένα, η μερίδα αυτή πιστεύει πως η διαφθορά είναι πιο εμφανής στα πολιτικά κόμματα, στην τοπική αυτοδιοίκηση, και στον τραπεζικό τομέα. Πιστεύετε πως το κομματικό κατεστημένο είναι υπεύθυνο για όλα τα δεινά που έχουν συμβεί και συμβαίνουν, και πως τα ίδια τα πολιτικά κόμματα έχουν την ευθύνη για την καταπολέμηση και την πρόληψη της διαφθοράς;

Νομίζω ότι οι τρεις τομείς που έχουμε αναφέρει (κόμματα, τοπική αυτοδιοίκηση και τραπεζικός τομέας) είναι αυτοί που βρίσκονται στο προσκήνιο από πλευράς κάλυψης από τα μέσα επικοινωνίας τα τελευταία τρία χρόνια. Άρα, ο πολίτης είναι πιο ευαισθητοποιημένος και γνωρίζει περισσότερο αυτούς τους τομείς. Ίσως αν έβγαιναν στην επιφάνεια σκάνδαλα διαφθοράς από άλλες υπηρεσίες θα τις βρίσκαμε κι αυτές στον κατάλογο αυτό. Το δεύτερο σχόλιο μου είναι ότι η διαφθορά όπως και το έγκλημα αντανακλά την κοινωνία στην οποία ζούμε διαχρονικά. Η Κύπρος σήμερα περνά ένα μεταβατικό στάδιο. Δεν μπορούμε να καταλάβουμε την μορφή και έκταση της διαφθοράς, εάν δεν καταλάβουμε λίγο την πρόσφατη ιστορία της Κύπρου. Επίσης, τα κόμματα αντανακλούν τους ψηφοφόρους. Άρα, νομίζω είναι άδικο να δείχνουμε με το δάκτυλο τα κόμματα χωρίς να δούμε τους ψηφοφόρους που τα ψηφίζουν. Ταυτόχρονα, είναι λάθος να ισοπεδώνουμε τους πάντες και σ’ ένα κόμμα όλους τους βουλευτές του και τους αξιωματούχους. Προσωπικά έχω γνωρίσει άτομα σε όλα τα κόμματα που είναι πολύ έντιμα, με ένα πολύ αυστηρό κώδικα δεοντολογίας, που είναι αγνοί πατριώτες και που προσπαθούν να βελτιώσουν τα κακώς έχοντα. Τα ίδια τα πολιτικά κόμματα, μπορούν να παίξουν ένα σημαντικό ρόλο στην μείωση της διαφθοράς με το να στηρίζουν τα νομοθετήματα όταν παρουσιάζονται στην βουλή, καθώς επίσης και να καταλάβουν ότι το μέλλον του τόπου εξασφαλίζεται καλύτερα μειώνοντας την διαφθορά και μειώνοντας τις πελατειακές σχέσεις. Αυτό όμως θα έρθει σιγά σιγά. Καθώς το ποιόν των ψηφοφόρων βελτιώνεται, θα δούμε αυτό να συμβαίνει και να αντανακλάται και στο ποιόν των πολιτικών κομμάτων. 

Άρα ερχόμαστε πάλι και στο θέμα της παιδείας. Είναι όλα θέμα του πως θα μεγαλώσεις, πως θα εκπαιδευθείς για να αντιμετωπίσεις κάποιες καταστάσεις που εμφανίζονται μπροστά σου.

Είναι θέση μου πως είναι λάθος να περιμένουμε πως «ένα χελιδόνι θα φέρει την άνοιξη» ή ότι θα γίνουν θαύματα. Μια κοινωνία θέλει χρόνο να ωριμάσει και η σωστή παιδεία θέλει χρόνο για να δούμε τα αποτελέσματα της, ιδίως στην αλλαγή των αντιλήψεων που στην τελευταία ανάλυση αφορά βασικές αξίες δηλαδή, την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, την πραγματική και σωστή δημοκρατία οι οποίες είναι αξίες που για να εμπεδωθούν χρειάζεται χρόνος αλλά, και μια εθνική στρατηγική που μας λείπει.

Κύριε Καπαρδή, σ’ ένα από τα μαθήματα που διδάσκετε στους φοιτητές σας στο πανεπιστήμιο και συγκεκριμένα στο μάθημα της ποινικής δικαιοσύνης αφιερώνετε αρκετό χρόνο σε θέματα διαφθοράς. Πως αντιμετωπίζουν οι φοιτητές σας αυτό το φαινόμενο και πως πιστεύετε ότι οι αυριανοί πολίτες θα αντικρούσουν αυτές τις καταστάσεις; Μπορούν οι ίδιοι να επηρεάσουν την πορεία των πολιτικών πραγμάτων;

Πιστεύω ότι όλοι μας μπορούμε να επηρεάσουμε ο καθένας στο δικό του μετερίζι και είναι καθήκον μας να είμαστε θετικοί και εποικοδομητικοί όσον αφορά την μείωση της διαφθοράς. Στο συγκεκριμένο θέμα των φοιτητών, αφού είναι πρωτοετείς φοιτητές νομικής, στο μέλλον, θα είναι σε μια πολύ καλή θέση οι ίδιοι να προωθήσουν μια διαφορετική τάξη πραγμάτων, όπου δεν θα ανέχονται την διαφθορά. Επίσης, διαπιστώνω ότι αρκετοί από αυτούς ευαισθητοποιούνται σε θέματα διαφθοράς, αν και είναι η πρώτη φορά που εκτίθενται σε διδακτέα ύλη για ένα τέτοιο νομικό και κοινωνικό φαινόμενο και δείχνουν ότι έχουν ιδεώδη και οράματα τα οποία θέλουν να βλέπουν να πραγματοποιούνται. Επομένως, πιστεύω ότι θα οδηγηθούμε σε μια καλύτερη κοινωνία. Είμαι αισιόδοξος όσον αφορά το μέλλον της Κύπρου και όσον αφορά τους νέους μας. Είμαι περήφανος για τους νέους μας και για τους απόφοιτους μας ιδίως της νομικής.

Παλαιότερα, τονίσατε την ανάγκη εισαγωγής στην Κύπρο του θεσμού της Ανεξάρτητης Αρχής κατά της Διαφθοράς με αρμοδιότητα τη διερεύνηση, τη δίωξη και την πρόληψη της διαφθοράς. Πως μπορεί αυτή η αρχή να λειτουργήσει; Θεωρείτε πως θα είναι αποτελεσματική;

Πιστεύω πως μπορεί να είναι αποτελεσματική. Συγκεκριμένα, θα έθετα πέντε προϋποθέσεις. Η πρώτη είναι ότι χρειάζεται πολιτική βούληση από όλα τα κόμματα ομοφωνία και ομοψυχία. Η δεύτερη και βασική προϋπόθεση, είναι να δούμε τις χώρες που έχει λειτουργήσει αποτελεσματικά ο θεσμός αυτός και έχει μειώσει σημαντικά την διαφθορά. Θα δούμε ότι είναι μια εντελώς ανεξάρτητη και αυτόνομη αρχή. Η αρχή αυτή πρέπει να είναι υπόλογη στον Γενικό Εισαγγελέα, όχι σε πολιτικά πρόσωπα και σε αξιωματούχους που ήδη είναι ανεξάρτητοι. Τρίτη προϋπόθεση, είναι να έχει τον ρόλο και της δίωξης, της καταστολής αλλά και της πρόληψης. Αυτό συμβαίνει, αν δούμε πως έχει λειτουργήσει διαχρονικά, για παράδειγμα στο Hong Kong, στην Αμερική, στην Αυστραλία ή κάπου αλλού. Ακόμη, πρέπει να προστατεύσουμε μια τέτοια αρχή από τον ίδιο τον εαυτό της μιας και «Η εξουσία διαφθείρει και η απόλυτη εξουσία διαφθείρει απόλυτα». Έχοντας αυτό υπόψη, θα πρέπει οι διορισμοί σ’ αυτή την υπηρεσία να μην είναι μόνιμοι, να έχουν μια ημερομηνία λήξης να υπάρχει ίσως εκτέλεση καθηκόντων εκ περιτροπής (by rotation). Επίσης εμείς στην Κύπρο μπορούμε να αξιοποιήσουμε έντιμους, εργατικούς, καταξιωμένους επαγγελματίες, δικούς μας συμπατριώτες που ζουν στο εξωτερικό, οι οποίοι μπορούν ευχαρίστως να έρθουν στην Κύπρο για 2-3 χρόνια να δουλέψουν, να προσφέρουν και να φύγουν. Έτσι αυτοί, είναι λιγότερο πιθανό να είναι διεφθαρμένοι και να διαφθείρονται εύκολα, μιας και είναι συνηθισμένοι να δουλεύουν μέσα σε άλλες κουλτούρες. Το τελευταίο που αξίζει να σημειώσουμε, είναι ότι μια τέτοια αρχή μπορεί να λειτουργήσει και πρέπει να έχει εξουσία έρευνας πάντων. Δηλαδή, η αρχή «ουδείς υπεράνω του νόμου», θα πρέπει να εφαρμόζεται απόλυτα και εδώ εννοώ και υπουργούς και βουλευτές και όλους τους αξιωματούχους. Γι’ αυτό πρέπει να είναι ανεξάρτητη, να έχει εξουσίες μεν, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι, επειδή είναι ανεξάρτητη, θα μπορεί να κάνει κατάχρηση. Άρα, θα πρέπει να έχει από μόνη της ασφαλιστικές δικλίδες στον τρόπο λειτουργίας και αυτό μπορεί να γίνει με επιτροπές ελέγχου ανεξάρτητες, είτε εθνικές, είτε διεθνείς. Νομίζω σιγά σιγά ότι το νομικό πλαίσιο βελτιώνεται και μπορεί να λειτουργήσει μια τέτοια υπηρεσία.

Οι υφιστάμενοι θεσμοί που έχουμε που είναι η αρχή διερεύνησης ισχυρισμών και παραπόνων κατά της αστυνομίας και η υπηρεσία επαγγελματικών προτύπων είναι χρήσιμοι και θετικοί. Κάνουν κάποιο έργο, αλλά δεν μπορούν να χτυπήσουν τις σοβαρές μορφές διαφθοράς που σχετίζονται με διαπλεκόμενα συμφέροντα αξιωματούχων του υποκόσμου και άλλων. Επίσης, οι θεσμοί αυτοί αφορούν μόνο θέματα αστυνομίας. Οπότε, χρειαζόμαστε ένα τέτοιο θεσμό. Θέλει σκέψη στο πως θα λειτουργήσει και μια ακόμη δυσκολία είναι η νομοθέτηση του θεσμού αφού πρέπει να περάσει από την Βουλή. Δεν είμαι σίγουρος ότι η πλειοψηφία των βουλευτών θέλουν στο παρόν στάδιο και είναι έτοιμοι να προετοιμάσουν ένα τέτοιο θεσμό, αλλά αν δεν δοκιμάσεις, δεν πετυχαίνεις.

* Ο Ανδρέας Καπαρδής, είναι καθηγητής ποινικών επιστημών και πρόεδρος του Τμήματος Νομικής του Πανεπιστήμιου Κύπρου. Είναι εκλεγμένο μέλος της Ευρωπαϊκής Ακαδημίας Επιστημών και Τεχνών, εκλεγμένο ισόβιο μέλος του Clare Hall του Πανεπιστημίου του Cambridge, και επισκέπτης καθηγητής στο Ινστιτούτου Εγκληματολογίας του ιδίου πανεπιστημίου. Εκτός πανεπιστημιακής κοινότητας, είναι και πρόεδρος του Συμβουλίου Εκληματικότητας της Κυπριακής Δημοκρατίας.